اشتراکات زبان نایینی با زبان کردی

محمد علی عسگری

سالها پیش که من در خدمت سربازی و در شهر مریوان  ( سال 59-60) بودم متوجه شدم بین زبان نایینی و زبان کردی اشتراکاتی وجود دارد . همان زمان بر اساس ذوق و سلیقه شخصی خودم تلاش کردم تعدادی از واژگان مشترک بین این دو زبان را گردآوری و درجایی ثبت کنم . درحال حاضر هیچ یک از این یادداشت ها را در اختیار ندارم و نمی دانم بر اثر مرور زمان و سیر پر فراز و نشیب زندگی چه برسر آنها آمده است . از یکی دوسال پیش که تلاش جدیدی در راه احیای زبان نایینی کردم ( 96-98) و حاصلش چاپ کتاب « هشوا » به زبان نایینی شد یک بار دیگر این مساله توجه مرا جلب کرد . به طوری که در مقدمه همان کتاب هشوا نیز یاد آور شدم بین زبان نایینی و کردی شباهت هایی وجود دارد و چند واژه را هم به عنوان مثال ذکر کردم که خیلی اندک بود.  علاقمند بودم روزی کسی دست به تحقیقی مفصل در این باره بزند تا معلوم گردد که این دو زبان اولا به چه دلیلی با هم اشتراکاتی دارند و در ثانی این اشتراکات در چه حد و اندازه ای است و سوم اینکه از چنین مقایسه ای چه چیزی  حاصل می شود ؟ متاسفانه اما تاکنون کسی را پیدا نکرده ام که فرصت و توان و علاقه انجام چنین کاری را داشته باشد . حتی در نظرم بود که اگر فرصتی و قدرتی در اختیار داشتم دست به کار جدیدی می زدم و یک مقایسه تطبیقی بین سه زبان فارسی ، کردی و نایینی می زدم . به نظرم کارفوق العاده ای بود. ضمن اینکه زبان نایینی را هم تا عرش بالابرده و درکنار دو زبان نامدار می نشاند ، درهمان حال آشکار می ساخت که زبان مهجور و متروک نایینی چه امتیازات شگفتی داشته است . بخصوص به لحاظ ساختار دستوری زبان نایینی که به نظرم ساختاری بسیار محکم و قاعده مند دارد و نحوه کاربرد افعال و ضمایر در آن شگفت انگیز است . همچنین تولید اشکال یا صیغه های گوناگون به صورت منفی یا مثبت و با درهم تنیدن افعال مرکب درهم که بخش هایی از آنها را استاد محمد تقی جامع نایینی درهمان کتاب « ویژگی های زبان محلی نایین » آورده است .

با ورود دوباره به دانشگاه آزاد  ( بهمن 97) دوستی کُرد و اهل کرمانشاه پیدا کردم و بر اساس همان علاقه قدیمی از او خواهش کردم کتابی در فرهنگ لغات زبان کُردی برایم بیاورد که در نهایت زحمت کشید و کتاب « پیشَنان » اثر ولی رضایی را برایم آورد . این کتاب در واقع یک واژه نامه جمع وجور کردی اما به لهجه « کلهری » است که ظاهرا بخشی از مردم کرمانشاه و حوالی آن به این زبان سخن می گویند. استاد میر جلال الدین کزازی در مقدمه همین کتاب ضمن اشاره در باره اهمیت زبان های محلی نقاط مشترک را بین زبان کردی و برخی از زبان های منسوخ شده قدیمی از جمله پهلوی باستان ، اوستایی و دری باستان بر می شمرند و بر این نکته تاکید دارند که در میان زبان کردی واژگانی یافت می شود که ریشه های آن مربوط به گذشته های بسیار دور بوده و از این رو برای زبان شناسان و اهل فن می تواند بسیار مفید باشد . بنده ضمن مطالعه این کتاب و مقایسه واژگان مشترک بین زبان نایینی و کردی متوجه دو نکته دیگر شدم . یکی اینکه بیش از آن چیزی که قبلا در تصورداشتم بین این دو زبان اشتراکات وجود دارد . جالب اینکه نویسنده همان کتاب درجایی از مقدمه خود اشاره می کند که روزگاری به اردکان سفر کرده و متوجه شده است که بین زبان کردی و زبان مردم اردکان – که به نایین نزدیک است – اشتراکاتی وجود داشته و بر همین اساس نتیجه می گیرد که زبان کردی کلهری با زبان زرتشتیان تناسب و قرابت هایی دارد [1]. دوم که از این هم برای من مهم تر بود آنکه به نظر می رسد اصالت برخی از افعال و واژگان در زبان نایینی بیشتر از زبان کردی است . این مساله – فارغ از هرگونه فخر فروشی قومی و قبیله ای - می تواند بیانگر آن باشد که زبان نایینی به دلیل انزوایی که بدان دچار شده کم تر از زبان کردی در معرض تغییر و تحولات زبان شناسی قرار گرفته و به همین دلیل در موارد متعددی به نظر بکرتر و اصیل تر می آید . برای یک نمونه مثلا واژه « وات » در زبان نایینی و کُردی هردو به معنای « گفت » آمده است . اما در زبان نایینی همین فعل توانسته تمام زیرمجموعه ها و مشتقاتش را حفظ کند و برای مثال به اشکال « مُوات ، تُوات .../ مُواوات ، تواوات .... / اُواجی ، تواجی ، اُواجه ..... / ناواجی ، ناواجه .../ اُواج ، اواجید ..../ نواج ، نواجید » به ترتیب ماضی ساده ، ماضی نقلی ، مضارع مثبت ، مضارع منفی ، امر و نهی صرف شود و هنوز هم این ترکیب ها کاربرد دارد اما در زبان کردی به غیر از همان کلمه « وات » یا « وَتِن » مشتقات ماضی این فعل وجود دارد اما در مضارع وامر تبدیل به کلماتی مانند « اوش » و یا « بوش » می شود که با آن سنخیت چندانی ندارد . درهمه ترکیبات این فعل در زبان نایینی همچنان به ربشه اصلی فعل که « واج » باشد وفادار مانده است .

از این نمونه ها فراوان است و دست کم درکنار اشتراکات دو زبان نایینی نشان می دهد که چه تغییراتی به مرور زمان بر هردوی این زبان ها حاصل شده است و از این بابت می تواند برای محققان و زبان شناسان اهمیت فوق العاده ای داشته باشد . مطالعه این نمونه ها و مقایسه آنها می تواند راههای تازه ای را فرا روی زبان شناسان گشوده و بخصوص کسانی که مایل به ایجاد واژگان جدید هستند یا می خواهند از افعال قدیم اشتقاقات تازه ای بدست آورند زمینه های کاری بکر تر وسالم تری را فراهم سازد .

به دلیل گرفتاری و فرصتی که همیشه نداشته ام در اینجا می کوشم از همه این رویاها و تخیلات دست برداشته و صرفا واژگان مشترک بین این سه زبان یعنی فارسی ، کردی و نایینی را ردیف کنم . این مجموعه البته گزینشی و محدود خواهد بود و برای دست یافتن به تمام این اشتراکات باید تلاش های بسیار بیشتری در این زمینه صورت گیرد . توضیح دیگر اینکه در این مقایسه کوشش شده تا واژگان اصلی و مهم با هم مقایسه شود و از واژگان وارداتی جدید که معمولا درهرسه زبان مشترک بوده و فقط در تلفظ با هم تفاوت می کنند مثل رادیو ، تلویزیون ، موبایل و غیره پرهیز شود .

بقیه مطلب را در ادامه بخوانید . 

[1] - رضایی ، ولی ؛ پیشنان ، طاق بستان ، سال 84 .